四种正知(正智)
四种正知(正智)
内观研究所
在感受(vedana)(注一)的层次上持续洞见无常叫做正知。注释者(Atthakathakara)用种种方法对这个词作深入解释,务求厘清它的意义。
以下是其中的几种解释─
正确了知无常、苦及无我的人有智慧,有正知。(Samma pakarehi aniccadini janati ti sampajannam2.(注二))
透过智慧从所有角度完整正确了知(显现的一切)或清楚洞见的人有正知。(Samantato pakarehi pakattham va savisesam janati ti sampajano.3(注三))
透过智慧正确完整了知是正知。(Samma samantato samanca pajananto sampajano.4(注四))
这些定义传达的道理与谈论无常(anicca)的经典所述相同,且具有连贯性。在注释与(解)疏中,对正知有四重阐述─
目的正知(satthaka-sampajanna (purposeful sampajanna))
适宜正知(sappaya- sampajanna (beneficial sampajanna))
业处正知(gocara-sampajanna (domain sampajanna))
无痴正知(asammoha-sampajanna (non-delusion sampajanna))
- 目的正知Satthaka-sampajanna (purposeful sampajanna)
巴利语词satthaka(sa + attha = 有意义)的意思是有益的或合乎宗旨的。用在这里,它的意义在于分辨甚么是有益的及甚么是无益的。对走在法的道路上的禅修者而言,最有益处、最合乎宗旨(satthaka)的事物就是有助了悟究竟实相(paramattha sacca)、止息痛苦的事物。要能成功,禅修者必须全面拔除行(sankhara业习─心的习性反应);业习是一切痛苦的根源。为此,禅修者要在感受生起又灭去的层次上了知无常(anicca)。如此,正知的益处和目的就在引导禅修者了悟无常,仅如此就有利禅修者在此生圆满成就─证得涅槃。这就是目的正知的真实意义。目的正知要在如前进或后退,出外乞食或前往佛塔(cetiya)礼拜等等的一切活动中持续练习。
- 适宜正知Sappaya-sampajannam (beneficial sampajanna)
Sappaya这个词的意思是适宜。禅修者透过智慧完整了知合乎自身利益的作为就是适宜正知。(注五)对禅修者最有利的作为,就是在修证涅槃的道路上前行。在身体感受的层次体验无常是最合适的工具,因为只要客观、持续观察感受的生灭,禅修者便可越过感受的层次,到达超越身心的境界。
- Gocara-sampajannam (domain sampajanna) 业处正知
Gocara (go + cara)这个词的字面意思是田地,有牛只走动的田地,但在此处是指业处(所缘)。确切地说,这个词用在禅修时具有两种意义──〈一〉当禅修者专注向内省察,他的身体就是禅修的业处(所缘);〈二〉另一重意义是指禅修者的举止(身体动作),如出外乞食等等的业处(gocara)。注六
如此,业处正知的重要性在于禅修与从事世俗活动时,皆时时彻知无常。(注七)
- Asammoha-sampajanna (non-delusion sampajanna) 无痴正知
Asammoha这个词的意思是没有迷惑或不愚痴(没有无明)。这里说的没有疑惑是指彻知身体内外的状况。了悟无常便是没有愚痴(asammoha)。因此,有了无常的体验,禅修者将可透过直接体验,了知四种究竟法(paramattha dhamma)中的三种──心(识 citta)、心所(心理因素cetasika)及色(物质rupa)。这些全属有为法(因缘所生)(samkhata dhamma)。透过客观观察这些法(dhamma)的无常本质,禅修者达到没有生灭的境界,那就是第四种究竟法──涅槃(nibbana)。
在经典中,尽管佛陀没有提及四种正知,但它们却被载于注释文献中。如果我们对四种正知一一进行分析,便会发现它们并非分立而是目标一致,都是以了悟无常(anicca-bodha)为目的。了悟无常是我们的真正目的(satthaka)。正知对我们适宜有益(sappaya),也是我们禅修的业处(gocara),引导我们正确了知(asammoha),最终得以解脱─涅槃。
Notes: (All references VRI edition)
-
Vidita vedana uppajjanti, vidita upatthahanti, vidita abbhattham gacchanti… Samyutta Nikaya(相应部) 3. 5. 401. And Abhikkante patikkante sampajanakari hoti… Digha Nikaya(长部) 2. 376
-
Dhammasangani Atthakatha (法聚论) 16, Kamavacarakusalapadabhajaniyam
-
Digha Nikaya Tika(长部疏) 2. 376
-
Samyutta Nikaya Tika (相应部疏)3. 5. 367
-
Sappayassa attano upakaravahassa hitassa sampajananam sappayasampajannam. Digha Nikaya Tika (长部疏)1. 109
-
Abhikkamadisu bhikkhacaragocare annatthapi pavattesu avijahita kammatthanasankhate gocare sampajannam. Ibid. (同上─长部疏)2. 4. 198
-
Abhikkante patikkante sampajanakari hoti… Digha Nikaya(长部疏) 1. 376